جابر بن عبدالله انصاری

از ویکی اربعین
پرش به ناوبری پرش به جستجو

جابر بن عبداللّه انصاری، صحابی پیامبر اسلام(ص) و راوی حدیث لوح که دربردارنده نام امامان شیعه، از زبان پیامبر(ص) است. وی همچنین در سلسله راویان احادیث مشهور شیعی مانند حدیث جابر، حدیث ثقلین، حدیث غدیر، و حدیث شهر علم نیز قرار دارد. جابر را از اصحاب پنج امام (از امام علی (ع) تا امام باقر(ع) ) دانسته‌اند. او پس از واقعه ی عاشورا ، نخستین زائر امام حسین (ع) بود که در روز اربعین به کربلا رسید. همچنین بنابر روایات، او سلام پیامبر(ص) را به باقر(ع) رساند.

نسب

جابر بن عبدالله بن حرام بن کعب بن غَنم بن سلمة، که نسبش به خزرج می رسد.[۱] (جابر16 سال قبل از هجرت در مدینه متولد شد.) پدرش عبدالله، صحابی پیامبر(ص) و یکی از نقبای دوازده گانه است [۲]که در غزوات بدر[۳] و احد حضور داشت. عبدالله در جنگ احد به شهادت رسید.[۴] مادر جابر انیسة( نسیبة) دختر عنمة (عقبة) بن عدی .[۵] برای جابر سه فرزند(عبدالرحمن،عقیل و محمد) نام برده شده است[۶] اما برخی می گویند جابر دو پسر به نام های عبدالرحمن و محمد داشت. [۷]


دوران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)

جابر به همراه پدرش در بیعت عقبه ی دوم در سال سیزدهم بعثت حضور داشت و با پیامبر اکرم(ص) بیعت کرد.[۸] ایشان جزو صحابی رسول خداست که حدود 10 سال توفیق همراهی و همنشینی با رسول خدا(ص)را داشت، وی در شمار راویان مشهور حدیث است واز پیامبر(ص) و امام علی(ع) روایت نقل کرده است.[۹] در جنگ ها و رخدادهای مهم زمان پیامبر مانند: غزوه ی احزاب، غزوه ی بنی قریظه، صلح حدیبیه، غزوه خیبر،سریه خبط، فتح مکه، محاصره ی طائف و غزوه ی تبوک و حجة الوداع حضور داشت.[۱۰] اولین جنگی که جابر در آن شرکت داشت، حمراء الاسد بود که با اجازه ی پیامبر(ص) در آن جنگ شرکت کرد.[۱۱]

دوران ائمه(علیهم السلام)

جابر راوی حدیث غدیر[۱۲] و از اصحاب امام علی (ع) است. مورخان و محدثان جابر بن عبدالله انصاری را در فهرست کسانی نام برده اند که امام علی(ع) را اولین ایمان آورنده به پیامبر(ص) اسلام میدانند.[۱۳] در زمان امام علی (ع) جزو گروه شرطة الخميس بوده است.[۱۴] جابر در جنگ جمل[۱۵] و صفین[۱۶] و نهروان[۱۷] حضور داشته است. وی از اصحاب امام حسن(ع)[۱۸] و امام حسین(ع)[۱۹] و امام سجاد(ع)[۲۰] و امام باقر (ع) است. وی دوران کودکی امام باقر(ع) را درک کرد. به گزارش خود او، پیامبر(ص) از زنده ماندن او و دیدارش با امام پنجم که همانند و هم‌نام ایشان است، گزارش داده و فرموده بود که سلامش را به او برساند.[۲۱] امام صادق(ع)وی را واپسین باقی‌مانده اصحاب پیامبر(ص) دانسته و از او با تعبیر «کان منقطعا الینا اهل البیت» یاد کرده است.[۲۲]

جابر اولین زائر امام حسین(ع) در کربلا

در هنگام وقوع حادثه ی کربلا و شهادت امام حسین(ع) ، جابر پیرمردی سالخورده بود و در مدینه اقامت داشت. اما چند روز پس از رسیدن خبر شهادت سید الشهدا(ع) بار سفر به سوی کربلا بست. پیری و دوری راه مانع ازاین سفرنشد. شیخ طوسی جابر را اولین زائر امام حسین(ع) دانسته و روز ورود او را به کربلا، بیستم صفر همان سال دانسته است.[۲۳] جابر بن عبد اللّه انصارى به همراه شاگردش عطیه عوفی(کوفی)، براى زیارت قبر حسین بن على بن ابى طالب علیه السلام حرکت کرد. هنگامى که به کربلا رسید به فرات نزدیک شد و غسل کرد و پیراهن و ردایى به تن کرد و کیسه عطرى را گشود و آن را بر بدنش پاشید و هیچ گامى برنداشت جز آن که ذکر خداى متعال گفت تا این که به قبر نزدیک شد . به عطیه گفت: دست مرا بر قبر بگذار. چون دست او به قبر سیدالشهدا(ع) رسید بیهوش ، بر روى قبر افتاد. هنگامى که به هوش آمد سه بار گفت : یا حسین ! آن گاه گفت : حَبیبٌ لا یُجیبُ حَبیبَهُ ! دوست پاسخ دوست را نمى‌دهد ؟! سپس گفت: چگونه پاسخ دهى در حالى که خون رگ هایت را بر میان شانه ها و پشتت ریختند و میان سر و پیکرت جدایى انداختند؟!![۲۴] سید بن طاووس، داستان زیارت جابر و عطیه از کربلا را نقل کرده و زیارتنامه ای را که جابر با آن، امام و شهدا را زیارت کرده، آورده است. جابر پس از زیارت روی قبر خم شد و صورت خود را به قبر مالید و چهار رکعت نماز خواند و آنگاه به زیارت قبر علی اکبر(ع) رفت و آنحضرت را نیز زیارت کرد و بر قبر او بوسه زد و دو رکعت نماز گزارد. سپس به زیارت بقیه ی شهدا رفت و با کلماتی عمیق زیارتنامه خواند. در پایان به زیارت حضرت اباالفضل(ع) رفت و با جملاتی زیبا آن حضرت را زیارت کرد و دو رکعت نماز گزارد.[۲۵]

جابر و امام سجاد(ع)

پس از واقعه ی کربلا و شهادت سیدالشهدا(ع)، بنی امیه دنیا را به کام خود دیدند و نسبت به اهل بیت(ع) و شیعیان آزار و اذیت و فشار را به نهایت رساندند به گونه ای که بیشتر مردم به سبب ترس ، از همراهی و اظهار محبت به اهل بیت دوری می کردند. در چنین شرایطی جابر بن عبدالله یکی از آن افراد اندکی بود که نسبت به امام سجاد(ع) ثابت قدم و وفادار ماند و بر این اعتقاد پای فشرد.[۲۶]

وفات

رجالیان و مورخان، سال وفات جابر را متفاوت نقل کرده اند.بین سال های 68-79 و سال94 یا 95 هجری. حتی سال 98 و 114 هم گفته شده است . اما با توجه به حدیثی که کلینی در کافی ذکر کرده، استفاده می شود که جابر به هنگام شهادت امام سجاد(ع) زنده بوده و امام باقر(ع)در دوران امامت خود به خانه ی جابر رفت و آمد داشته است.[۲۷] با توجه به این نکته که دانشمندان شهادت امام چهارم را در سال 94 یا 95 دانسته اند به دست می آید که وفات جابر پس از این تاریخ بوده است. محل دفن جابر در قبرستان بقیع شهر مدینه است.

پانویس

  1. الطبقات الکبری،ابن سعد ج۳، قسم ۲، ص۱۰۴ـ۱۰۵؛ ، تاریخ مدینه دمشق،ابن عساکر ج۱۱، ص۲۰۸.
  2. جامع المسانید،ابن کثیر دمشقی،،ج24،ص359
  3. شرح نهج البلاغه،ابن ابی الحدید،ج14،ص87
  4. المغازی، ج1،ص266-269؛سیره ابن هشام،ج2،ص106 و ج3،ص 104
  5. الطبقات الکبری، ابن سعد، ج8، ص408؛ تهذیب الکمال، ج4، ص448
  6. تهذیب التهذیب،ابن حجر عسقلانی،ج 2،ص42
  7. قاموس الرجال،محمد تقی شوشتری،ج2،ص 526
  8. السیرة النبویة،ابن هشام حمیری، دارالمعرفة،ج1 ص466-456
  9. تهذیب التهذیب،ابن حجر عسقلانی ج2،ص42
  10. ر.ک:جابر بن عبدالله انصاری،حسین واثقی،ص63-50
  11. شرح نهج البلاغه،ابن ابی الحدید،ج15،ض58-56 ؛ سیره ابن هشام،ج3،ص107
  12. الغدیر،علامه امینی،ج1،ص61-14
  13. شرح نهج البلاغه،ابن ابی الحدید،ج13،ص229؛ المناقب،ابن شهراآشوب،ج2،ص7
  14. رجال برقی، احمد بن ابی عبدالله،ص4
  15. تحف العقول،ابن شعبه حرانی،ص188-186؛بحارالانوار،مجلسی ج70،ص101-100
  16. الاستیعاب، ابن عبدالبر،ج1،ص220؛اسدالغابة ابن اثیر جزری،ج1،ص308
  17. من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج1،ص2323؛ تهذیب الاحکام، شیخ طوسی،ج3،ص264؛ بحارالانوار،ج33،ص439
  18. رجال طوسی،ص66؛ المناقب،ابن شهراآشوب،ج4،ص40؛بحار الانوار،ج44،ص110
  19. رجال طوسی، ص72
  20. رجال کشی،ص123؛ بحار الانوار،ج71،ص220 و ج7،ص284؛ رجال طوسی،ص85؛ المناقب ابن شهر آشوب،ج4،ص176
  21. تاریخ یعقوبی،ج2،ص320
  22. الکافی،کلینی ج1،ص469؛ الاحتجاج طبرسی ص62
  23. مصباح المتهجد،شیخ طوسی،ص730؛بحارالانوار،ج95،ص195؛ مسار الشیعه،شیخ مفید،ص46 به نقل از مقتل جامع سیدالشهدا(ع) پیشوایی ج2،ص155
  24. مقتل الحسین للخوارزمی : ج ٢ ص ١۶٧؛ بشارة المصطفى عماد الدین طبری: ص ٧۴ ، بحار الأنوار مجلسی: ج 9٨ ص ١96 دار احیاء التراث العربی؛ ، نفس المهموم،قمی، ۱۴۲۱ق، ص۴۹۳
  25. مصباح الزائر، سید بن طاووس،ص288-286؛ بحار الانوار،ج98،ص330-329
  26. رجال کشی،ص123؛بحار الانوار،ج7،ص284 وج71،ص220
  27. الکافی،کلینی ج1،ص470-469

منابع

  • ابن سعد، الطبقات الکبری،بیروت،دار الکتب العلمیة1410ق/1993م .
  • ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق،بیروت،دارالفکر،1415ق.
  • ابن کثیر دمشقی،جامع المسانید،بیروت،دارالفکر.
  • ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه،مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، قم،1404 ق،چاپ اول.
  • محمد بن عمرو واقدی، المغازی، بیروت،اعلمی،1409 ق؛ ابن هشام حمیری معافری،السیرة النبویة، بیروت، دارالمعرفة، 2جلدی.
  • جمال الدین مزّی ،تهذیب الکمال فی اسماء الرجال،بیروت، موسسة الرسالة،محقق د.بشار عواد معروف.
  • ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، 12جلدی.
  • محمد تقی شوشتری،قاموس الرجال،ایران،قم،موسسة النشرالاسلامی التابعة لجامعة المدرسین،1410 ق.
  • ابن هشام حمیری،السیرة النبویة، بیروت، دارالمعرفة، 2جلدی.
  • حسین واثقی،جابر بن عبدالله انصاری.
  • علامه امینی،الغدیر،قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، 1416 ق.
  • ابن شهراآشوب مازندرانی، مناقب آل ابی طالب،قم، نشر علامه،1379 ق.
  • احمد بن ابی عبدالله، رجال برقی،تهران، انتشارات دانشگاه تهران،1342 ش.
  • ابن شعبه حرانی،تحف العقول،قم، جامعة المدرسین،مصحح علی اکبر غفاری،1404 ق/1363 ش.
  • علامه مجلسی، بحارالانوار، ط . بیروت.
  • ابن عبدالبر(یوسف بن عبداله بن محمد) الاستیعاب فی معرفة الاصحاب،تحقیق علی محمد البجاوی،بیروت،دار الجیل، ط الاولی،1412 ق/ 1992م.
  • ابن اثیر الجزری، اُسدالغابة، بیروت، دارالفکر،1409ق/1989م.
  • محمد بن علی بن بابویه قمی ، من لا یحضره الفقیه،قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه ی مدرسین،1413ق، چاپ دوم.
  • ابوجعفر محمد بن حسن الطوسی ،تهذیب الاحکام،تحقیق خرسان حسن الموسوی،تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1407ق،چاپ چهارم.
  • ابوجعفر محمد بن حسن الطوسی، رجال الطوسی،قم، موسسة النشر الاسلامی،1373 ش.
  • محمد بن عمر کشی، رجال کشی(اختیار معرفة الرجال)،ایران، مشهد، دانشگاه مشهد،1409 ق،چاپ اول.
  • احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی،بیروتف دار صادر،بی تا.
  • محمد بن یعقوب کلینی ،الکافی(ط. اسلامیه)، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1407ق، چاپ چهارم /1362ش چاپ دوم.
  • احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف،بیروت، دارالفکر، 1417 ق.
  • احمد بن علی الطبرسی،الاحتجاج علی اهل اللجاج،تحقیق محمدباقر خرسان،مشهد، نشر مرتضی، 1403ق،چاپ اول.
  • محمد بن حسن طوسی،مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت، موسسة فقه الشیعة، 1411 ق.
  • شیخ مفید،مسار الشیعة، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق، چاپ اول.
  • محمد بن ابی القاسم عماد الدین طبری ،بشارة المصطفى لشیعة المرتضی، نجف، المکتبة الحیدریة، 1383ق،چاپ دوم.
  • مجلسی، بحار الأنوار ، بیروت،دار احیاء التراث العربی،1403ق،چاپ دوم.
  • خوارزمی موفق بن احمد، مقتل الحسین ،قم، انوارالهدی، 1423ق.
  • شیخ عباس قمی، نفس المهموم فی مصیبة سیدنا المظلوم، نجف، دارالکتب الحیدریة، ۱۴۲۱ق، چاپ اول.
  • سیدعلی بن موسی بن طاووس ،مصباح الزائر، قم، موسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث.